» BEŞ ŞEHİRDE ERZURUM EKONOMİSİ Erzurum Sitesi
ERZURUM ERZURUM ERZURUM
BEŞ ŞEHİRDE ERZURUM EKONOMİSİ
BEŞ ŞEHİRDE ERZURUM EKONOMİSİ
Bu yazı 1.018 kez okundu.
8 Aralık 2013 22:41 tarihinde eklendi



Tanpınar Erzurum şehrine izlenimlerini ve anılarını aktardığı zaman Erzurum’un toplumsal yapısı, tarihi ve kültürünü ekonomik yapı ile iç içe incelemektedir. Neredeyse şehrin bu öğelerini ekonomik ve coğrafik koşulların bir uzantısı olarak aktarmaktadır. Çünkü Erzurum bulunmuş olduğu coğrafyanın bir lütfu olarak zengin bir memleket olmuştur. Erzurum’un toplumsal yapısına kadar etki eden bu iktisadi zenginliğin temelinde yatan şey İran transit yolunun üzerinde olması idi. “İran, ithalat ve ihracatının yarısından fazlasını Trabzon – Tebriz kervan yoluyla yapıyordu. İşte bu kervan yolu, Erzurum’u asırlar içinde eşrafıyla, ayanıyla, ulemasıyla, esnafıyla tam bir şark Ortaçağ şehri olarak kurmuştu. Bu transit yolunda her yıl otuz bin deve ve belki iki misli katır işliyordu. Bunlar Erzurum’dan geçiyor, Tebriz’den gelişinde, Trabzon’dan dönüşünde kumanyasını daima Erzurum’dan tedarik ediyor, hayvanını nallatıyor, at eyeri, yük semeri, nal, gem, ağızlık, hulasa her türlü eksiğini orada tamamlıyordu.”[1]

Tabi ki bunun neticesinde Erzurum birçok ticari sanatın gelişmesine, birçok iş kolunun oluşmasına sahne olmuştur. Tanpınar bu meslek dallarının isimlerini sayarak şehir belleği açısından önemli olan bir bilgi vermiştir. “ Eski Erzurum’da bu ticaret hayatı ile kervan yolu otuz iki sanatı beslerdi. Tabaklar, saraçlar, semerciler, dikiciler, çarıkçılar, mestçiler, kürkçüler, kevelciler, kunduracılar, kazazlar, arabacılar, keçeciler, çadırcılar, çulfalar, ipçiler, demirciler, bakırcılar, Kılıççılar, bıçakçılar, kuyumcular, zarcılar, sandıkçılar, kaşıkçılar, Tarakçılar, marancılar, boyacılar, dülgerler, yapıcılar, sabuncular, mumcular, takımcılar.”[2]

               Erzurum İran transit yolu üzerinde olduğundan dolayı gelişmiş bir ticaret şehridir. Dolayısıyla burası diğer ülkelerin ve milletlerin tüccarlarının veya onların temsilcilerinin oturduğu bir şehirdir. Dolayısıyla çok kültürlülüğe elverişli bir şehirdir. Bu şehir aynı zamanda bir gümrük şehridir. Evliya çelebi seyahatnamesinden almış olduğu alıntı “- Hakirin Kâtibi bulunduğum gümrük bundadır. Dört çevresinde Arap, acem, Hint, Sint, Hıtay, Hoten bezirgânlarının haneleri de vardır. İstanbul ve İzmir gümrüğünden sonra en işlek gümrük bu Erzurum gümrüğüdür. Zira tüccarına adalet ederler.”[3]  Evliya çelebiden aktarmış olduğu bu bilginin hemen peşinden, Erzurum şehrinin ekonomik açıdan en güzel tariflerden birisini yapmıştır. “Bu dört satır eski dünyamızda Erzurum’un çehresini çizmeye kifayet eder. O, şarkın büyük ticaret ve transit şehridir.”[4]

Erzurum’a ilişkin ilk tanımı, tespiti ve anısına bir daha göz atalım. “Her türlü kıyafette bir kalabalığın çarşı pazarını doldurduğu, saraç, kuyumcu, bakırcı, dükkânlarıyla senede o kadar malın girip çıktığı hanlarıyla ambarlarıyla, eşraf ve ayanı, esnafı, otuz sekiz medresesi, eli dört camisiyle, İran transitin beslediği refahlı ve mamur Erzurum.”[5]  Tanpınar’ın Erzurum şehri açısından yapmış olduğu en önemli tanımı olan bu cümlede Erzurum şehrini refah seviyesi yüksek, imar edilmiş, bayındır, çok kültürlü, bir eğitim ve ticaret merkezi olduğunu çıkarabiliriz. Erzurum şehrine ilişkin bu ilk izlenimini çocukluk yıllarında edinmesi onun dimağında Erzurum şehrini farklı ve ayrıcalıklı bir yere getirmiştir. Gençlik yıllarında ikinci defa geldiği Erzurum,  çocukluk döneminin bu refah ve mamur şehrinden çok farklı bir konumdadır ve bunun çeşitli sebepleri vardır. “ikinci defa gördüğüm bu şehir şark vilayetlerinin iktisadi merkezi, yaylanın gülü, bu havalide söylenen türkülerin yarısından çoğunun güzelliğini övdüğü eski Erzurum değildi.”[6] Harp, hicret, katliamlar, tifüs, çeşit çeşit felaket üzerinden ağır bir silindir gibi geçmiş, her şeyi ezip devirmişti.”[7] Tanpınar bu hayatın kaybolmasını savaşın erkene aldığını bunun harp olmasa bile elinde sonunda olacağını ifade etmiştir.  “İşin fenası şu idi: Bu hayat bir daha dönmemek üzere kaybolmuştu. Çünkü Büyük Harbin getirdiği felaket olmasa bile, gene bu çarşı sönecek, bu esnaf dağılacak ve şehir kendi bünyesini yeni baştan kuracak olan yeni bir çalışma şeklini bulana kadar gene küçülecek, köyleşecekti. Fakat bu değişme daha yavaş olacak, yere atılarak kırılan bu büyük fanus, yağı tükendiği için, kendi kendine kararak sönecekti… “[8] bunun daha iyi anlaşılması için Tanpınar, Dursunoğlu’nun kendisine aktarmış olduğu bir konuşmayı nakletmiştir.“1914’de iki şey, Umumi Harp ve yeni zamanlar, bir arada gelmişti. Cevat Dursunoğlu’na, yeni transit yolu açıldığı zaman fırıncı Hasan adında bir Erzurumlu şöyle demiş:

               -Efendi, eskiden kervan gelir, bütün kumanyasını burada düzer, şehre para dolardı. Şimdi yirmi katırın yükünü birden alan kamyon, sabahleyin Trabzon’dan kalkıyor akşama buraya geliyor. Şoför, İnhisar’dan aldığı kırk dokuzluk bir rakı şişesini duvarda kırıp içiyor, yoluna devam ediyor.”[9]

“ işte eski Erzurum’un, dört yanından refah akan bu şark ticaret şehrinin macerasını kapatan şey. Umumi Harp, beş on yılda ve en iyi şartlarda değişebilecek bütün hayat çerçevesini bir hamlede kırıp dağıtmıştır.”[10] Tanpınar’ın tanımıyla çarşı yok olmuştur. Bu yok oluş içerisinde “ Gerçekte kaybolan şey, bütün bir hayat tarzı, bütün bir dünya idi. 1855’te yüz binden fazla nüfuslu olan bir şehir olan Erzurum bu gelişmesini iktisadi bir denklik üzerine kurmuştu.”[11] Bu tespit Erzurum şehrinin toplumsal yapısının aynı zamanda etkileyici bir özeti olarak karşımıza çıkmaktadır. Çünkü bu denklik Erzurum şehrinin toplumsal yapısını incelediğimiz bölümde de göreceğimiz gibi şehrin bütün sosyal yaşantısına ve kültürüne işlenmiştir. Tanpınar Erzurum ekonomisine ilişkin bu cümleleri ile şehircilikte önemli bir konu olan şehir kalkınması ve sürdürülebilir ekonomik gelişme için gerekli olan şehir evveliyatı hakkında bilgiler vermiştir. Kalkınmanın ana kuralı kalkınma projeleri hazırlanan bölgenin evveliyatının tespit edilmesidir. Yani daha önceden ne tür ekonomik faaliyetler ile uğraşıldığı, bunların ne yöntemle yapıldığı ve daha sonra neden bu faaliyetlerden vazgeçildiğinin bilinmesi önemlidir. Burada önemli olan bir başka konu ise ekonomik gerilemenin nedenlerinin tespit edilmesidir. Şehir ekonomisi açısından değerlendirilmesi gerekli olan ana unsur şehrin ekonomik kaynaklarının tespiti ve gerekirse alternatif sektörlerin neler olduğunun bilinmesidir. İşte Tanpınar bu cümleleri içerisinde bütün bu konulara değinmiştir.

Bütün bu ekonomik evveliyatının yok oluşuna rağmen Erzurum yeniden gelişebilecek, yeni bir hayata geçebilecek iktisadi kalkınmasını sağlayacak elverişli kaynaklara da sahipti. “… civarda bulunan ve eskiden bir kısmı işletilen üç kömür madeni, modern kağıtçılığa çok elverişli sazlığı, vaat etiği kadar ise Tercan’daki petrolü ve nihayet Anadolu’yu bir başka Anadolu yapacak olan elektrikleşme ile gerçekleşirse memleket içinde kademe kademe inecek olan bu hayat kaynağının başında gelen Tortum şelalesi, yeni ve eskisinden çok başka türlü canlı bir Erzurum’u yaratmaya elverişli olan büyük imkanlardır.”[12] Tanpınar, bu cümlesiyle kaybolan ticaret şehri Erzurum yerine sanayi şehri Erzurum’un kurulması gerektiğini söylemek istemektedir. Ancak şehir bu kalkınmayı ve gelişmeyi beklerken Erzurum köyleri yeniden kurulmaya başlanmıştır. Yani Erzurum iktisadi atılımını kırsal kesimden tarımdan yapmaya başlamıştır. “Şehir iktisadi hayatının yeni baştan düzenleneceği günleri bekleyedursun, verimli, zengin toprak, köyleri yeniden kurmuştu.”[13] Buna ilişkin olarak Cinis Köyünü örnek vermiştir.

 

 


[1] Ahmet Hamdi TANPINAR: Beş Şehir, Dergah Yayınları, İstanbul 2003 a.g.e s. 34

[2] Tanpınar a.g.e s. 35

[3] Tanpınar a.g.e s. 35

[4] Tanpınar a.g.e s. 35

[5] Tanpınar a.g.e s. 30

[6] Tanpınar a.g.e s. 31

[7] Tanpınar a.g.e s. 31

[8] Tanpınar a.g.e s. 34

[9] Tanpınar a.g.e s. 34

[10] Tanpınar a.g.e s. 35

[11] Tanpınar a.g.e s. 34

[12] Tanpınar a.g.e s. 34

[13] Tanpınar a.g.e s. 59

Yorumlar

Bu Yazıya 0 Yorum Yapılmış

Henüz yorum yapılmamış

Yorum yapabilmek için giriş yapmalısınız.

Benzer yazılar
Copyright © 2010 - 2017. ERZURUM
Alexa Trafik
toplist
sanalbasin.com üyesidir
TOPlist
TOPlist
Push 2 Check
site ekle site ekle
Link ekle
yukarıya Çık