» BEŞ ŞEHİRDE ERZURUM ŞEHİR BELLEĞİ Erzurum Sitesi
ERZURUM ERZURUM ERZURUM
BEŞ ŞEHİRDE ERZURUM ŞEHİR BELLEĞİ
BEŞ ŞEHİRDE ERZURUM ŞEHİR BELLEĞİ
Bu yazı 1.263 kez okundu.
2 Nisan 2014 00:07 tarihinde eklendi



          Şehir belleği aslında şehrin kimliğini ifade eder. Bu bellek sayesinde şehir geçmişten alınır. Bugünle karıştırılarak geleceğe taşınır. Bu bellek içerisinde olaylar, insanlar, eserler vardır. Dolayısıyla şehir kimliği aslında insanın tarih ve kültürle oluşturmuş olduğu bir vatandaşlık şuurudur. Toplumsal şuur her şeyden önce unutmamaya ve unutmak istemediği şeyi yaşatmaya dayanır. Ancak bu şekilde toplumların, ülkelerin ve şehirlerin geleceğe taşınması sağlanır.

          Tanpınar şehircilik açısından önemli olan şehir belleğine de değinmiş, olaylara, insanlara ve kültürün maddi yansıması olan eserlere de yer vermiştir. Bunu yaparken Erzurum’a üç farklı dönem içerisinde gelmesi, Erzurum’u geçmişi, bugünü ve geleceğini bir arada yaşamasının etkisi olmuştur. Çocukluğundaki Erzurum, savaşta tahrip olmuş bir imparatorluk anısına dönüşürken, edebiyat öğretmeni olarak geldiği gençlik yıllarındaki Erzurum milli mücadelenin önemli bir şehri olarak bu hayalden kendini yeniden bulmaya çalışan bir şehir olarak geçmişe özlemle, geleceğe güvenle bakmaktadır. 1940’lı yıllarda geldiği Erzurum ise genç Cumhuriyet gibi kendi ayakları üzerinde durmaya ve kendine yeni bir yol çizmeye çalışan şehir olarak karşısında durmaktadır. Tanpınar’ın çocukluk dönemindeki şehir yaşanan harp, hastalıklar ve yokluktan tahrip olmuştur. Bu tahribat şehirde birçok şeyi yok etmiş, maziye taşımıştır. Edebiyat öğretmeni olarak ikinci defa geldiğinde karşısında yeniden kurulan, fırtınanın dağıtmış olduğu bir kartal yuvası olan Erzurum’u bulacaktı. Bu Erzurum hem iktisadi, hem kültürel ve sosyal hem de şehir belleği açısından tahrip olmuş bir şekilde genç cumhuriyetin vereceği yeni şekli ve hayatı beklemektedir. Bu beklemede “Adlarıyla artık mevcut olmayan şeylere hudut çizen şehir kapılarının önündeki meydanlarda davul zurna çalınıyor, cirit, bar oynanıyordu… Fakat dört kapılı şehrin kendisi yoktu.” [1]

          Erzurum’u asıl Erzurum yapan şeylerin artık olmadığını söylemek ister gibidir. Geçmişten gelen bu değerlerin bir simgeleştirme çabası içinde, folklorik ve sportif birer faaliyet olarak sanki kapı önünde atılacağı hissine kapıldığını edebiyatçı, eğitimci yazar duyarlılığı içerisinde belki de farkında olmadan ifade etmiştir.

          Erzurum şehir belleği açısından Tanpınar beş şehirde, olaylara, kişilere, sanatsal ve kültürel değerlere yer vermiştir.

          Tanpınar’ın Erzurum şehir belleği açısından aktarmış olduğu olaylara kısaca göz atarsak şunlara yer verdiğini görürüz; Milli Mücadeleye ön ayak olması, Ermeni zaferini idrak etmesi, Erzurum Depremi, 1828 Rus Savaşı mağlubiyeti, 1876 (93 harbi) felaketi, şubat 1916 ricati, 3 temmuz 1919, Atatürk’ün gelişi.

          Şehir belleği açısından değinilen bir diğer önemli konu ise kişilerdir. Bunların isimleri ve özellikleri ise şunlardır. Kitapçı zade Hafız Hamid Efendi, Ebulhindili Hamdi Bey, Gözübüyük zade (Hafızlıkları ile), Zakir Bey(Belediye Reisi olması ve Amerikan heyetine verdiği cevap ve nüktedanlığı), Kaleli Burhan Bey(konuşma ustası), Edip hoca(Alimliği, nüktedanlığı ve hazır cevap lığı), Ahmet Muhtar Bey (93 Mebusu olması ve hazır cevaplı lığı),Cevat Dursunoğlu, Tahsin Efendi(Abdullah efendinin Rüyalarında ki karakter), Defterdar Mehmet Paşa, Evliya Çelebi, Uyvar eri Erzurumlu Abbas, Abudullah El-  Kali(Arap lisancı), Derviş Ali, Yusuf Fehmi, Tahtacızade ve damadı Asım Efendi, Topçuoğlu Ahmed Efendi, Namık Efendizade, Asım Bey, Kadızade Mehmet Şerif, Şakirdi Kamil Efendi(hatta ve müzehhip olmaları), Hafız Faruk Kaleli, Hacı hafız Hamid (Bestekarlar), İbrahim Hakkı, Kolağası Ali Rıza  Bey(mutasavvıf)

          Şehir belleği açısından değindiği aileler; Solakzadeler, Kadızadeler, Müftizadeler, Gözübüyükler iken…

          Şehir belleğinde önemli yer tutan tarihi eserler ise şunlardır: Çifte Minareli Medrese, Yakutiye Medresesi, Ulu Cami, kale, tepsi minare, Pervizoğlu cami, Lalapaşa cami, Saltuk Kümbetleri,

          Şehir belleği açısından Tanpınar’ın yer verdiği kültürel ve sanatsal değerlere bakarsak şunları görürüz. Sözlü edebiyat örneği olarak Aşık Kerem, Battal Gazi Hikayeleri, Geyik destanı, Yayla türküsü, Yemen türküsü, Billur Piyale türküsü, Sarı gelin türküsü, Yıldız Türküsü, Tatyan bestesi, Su manzumesi

          Şehir belleği için önemli olan yerler. Boğaz, Ilıca ve Tebriz kapısındaki Aynalı kahve, Kars Kapısı(Atatürk’ün deprem nedeniyle karşılandığı yer olması), Erzurum Lisesi (Tanpınar’ın görev yapması ve Atatürk’ün Deprem nedeniyle geldiğinde burada kalması), Belediye Bahçesi.

          Meslek kolları olarak ta şunlara yer vermiştir. Tabaklar, saraçlar, semerciler, dikiciler, çarıkçılar, mestçiler, kürkçüler, kevelciler, kunduracılar, kazazlar, arabacılar, keçeciler, çadırcılar, çulfalar, ipçiler, demirciler, bakırcılar, Kılıççılar, bıçakçılar, kuyumcular, zarcılar, sandıkçılar, kaşıkçılar, Tarakçılar, marancılar, boyacılar, dülgerler, yapıcılar, sabuncular, mumcular, takımcılar.

          Tanpınar şehir belleği açısından kaybolan ve tehlike arz eden şeylere de değinmiştir. Bunlardan ilki nüfus kaybıdır. “Önceleri 1828 mağlubiyeti, 1876 felaketi ve daha önce birçok isyanlar muhakkak ki buraları gene sarsmıştı. Birincisinde yüz otuz iki bin olan nüfus, yüz bine inmişti. İkincisinde şehir kökünde sarsılmıştı.”[2]

          İkincisi ise şehir hayatının darbe yemesi ve değişmesidir.

          “ Kaybolan çarşı, yıkılan şehir, bozulan ev, birden bire suyu çekilmiş bir nehir gibi ortadan silinen bütün bir hayat dinmeyen yaralar gibi kanıyordu.” [3]

           Bir diğer tehlike ise “ yeniden canlanan şuur bir türlü esaslının üzerinde duramıyor, teferruat üzerinde geziniyordu.”  [4] Cümlesinde saklıdır.

           Tanpınar şehir belleği açısından da bir öneri getirmektedir. Bu öneri Evliya çelebinin Seyahatnamesinde Uyvar kalesinin fethinde görev alan bir erin Uyvar eri Erzurumlu Abbas’ın ve Evliya çelebinin adının bir sokağa verilmesidir …

          Cevat Dursunoğlu’na bahseden Yahya Kemal, Erzurum sokaklarından birine Uyvar eri Abbas adının verilmesini tavsiye etmiş. Güzel fikir. Temenni ederiz ki Erzurumlular Gürcü Kapısı’ndaki sokaklardan birine de Evliya Çelebi’nin adını verirler. Böylece Erzurum gümrüğünden tekaüdiye veya maaş alan bu iki insan adını tesadüfün kurtardığı Uyvar şehnamecisi, yaşadıkları şehrin hatırasında birleşmiş olurlar. [5]

           Bu açıklamamızdan sonra Bizde Ahmet Hamdi Tanpınar’ın bu önerisinin yanına bir başka öneri eklemek istiyoruz ve diyoruz ki! Erzurum şehri açısından bu kadar önemli bir şehir monografisi hazırlamış olan Ahmet Hamdi Tanpınar’ın ve ona bu kadar kıymetli bilgileri veren, Erzurum şehri hakkında kendisine rehberlik eden Cevat Dursunoğlu’nun heykellerini, görev yaptıkları Erzurum Lisesinin Caddeye bakan ön kapısının önünde, ikisini aynı anda tasvir eden heykellerini dikelim. Ayrıca bu okulun çevresindeki iki mahalleye, sokağa veya caddeye isimlerini verelim.

          Ne dersiniz? İyi olmaz mı?

          Şehir belleği, toplumsal yapı ve kültür birbiri ile o kadar iç içe anlatılıp şehrin ekonomisi, tarihi ve coğrafyası ile bağlantılı işlenmiştir ki bu konuya ilişkin birçok bilgi ve tespiti bizde Tanpınar’ın anlatım tarzına uygun olarak yukarıdaki diğer konuların içerisinde de değindik. Bundan dolayı yazının lüzumsuz tekrarlara düşmemesi için toplumsal yapı ve belleğe ilişkin kısımları sadece özetleyen ve yukardaki konularda değinmediğimiz noktaları yazmakla yetindik. Okuyucularımızdan ricamız şehrin toplumsal yapısı ve belleğini bütün bir yazıyı göz önüne alarak değerlendirmeleridir.

[1] Ahmet Hamdi TANPINAR: Beş Şehir, Dergah Yayınları, İstanbul 2003  a.g.e s. 31

[2] Tanpınar a.g.e. s 63

[3] Tanpınar a.g.e; s 33

[4] Tanpınar a.g.e; s 33

[5] Tanpınar a.g.e; s 36

Yorumlar

Bu Yazıya 1 Yorum Yapılmış

  • Kemal (05 Nisan 2014 saat: 15:12)

    Ömer Hocam, yazınızı bir solukta okudum. Erzurum eskiden daha bir güzel, daha bir yaşanılır şehirmiş.Kültür ve insanlar arası ilişkiler daha bir iyi ve güzelmiş. Yazılarınız için teşekkür ederim.

Yorum yapabilmek için giriş yapmalısınız.

Copyright © 2010 - 2018. ERZURUM
Alexa Trafik
toplist
sanalbasin.com üyesidir
TOPlist
TOPlist
Push 2 Check
site ekle site ekle
Link ekle
yukarıya Çık